ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಕಾರ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ. ಬಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಸುಲಭದ ಮಾತಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ದೇವತೆಗಳ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ವಾಮನ!
ದೇವತೆಗಳ ಈ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಅದಿತಿ ದುಃಖಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಕಾರ ದೊರೆಯಬೇಕೆಂದು ಪತಿ ಕಶ್ಯಪ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಅದಿತಿಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಆಕೆಯ ಉದರದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಅವತರಿಸುವುದಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಂತೆ ವಿಷ್ಣುವು ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅವತಾರವೇ ವಾಮನ ಅವತಾರ.

ವಾಮನನು ಕುಳ್ಳ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಛತ್ರಿ ಮತ್ತು ಕಮಂಡಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಜಟೆ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞೋಪವೀತದೊಂದಿಗೆ ತೇಜಸ್ವಿ ಬಾಲಕನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆತನ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಾಮನನು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿ ಕೇಳಿದ ಪುಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ!
ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ವಾಮನನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡ ಋತ್ವಿಜರು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಗಣ್ಯರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯೂ ಆತನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಪಾದಪೂಜೆ ನೆರವೇರಿಸಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬಳಿಕ ವಾಮನನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, “ಮಹಾತ್ಮರೇ, ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನದಿಂದ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ನಿಮಗೆ ಏನು ಬೇಕು? ಚಿನ್ನ, ಆಭರಣ, ಧನಕನಕ, ಭೂಮಿ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಇಡೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಕೇಳಿದರೂ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ವಾಮನನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, “ಮಹಾರಾಜ, ನನಗೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಂಪತ್ತು ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಬಹುದಾದಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿ” ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪುಟ್ಟ ಬಾಲಕನ ಈ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

“ನೀನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿವೆ. ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿ ನಿನಗೆ ಸಾಕಾಗುವುದೇ? ಬೇಕಾದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಆದರೆ ವಾಮನನು ತನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ.

ದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು!
ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ದಾನ ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಆತನ ಗುರು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಲಕನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ವಾಮನನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

“ಬಲಿ, ಈತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಲ್ಲ. ವಿಷ್ಣುವೇ ವಾಮನನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿ ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಈತನ ಉದ್ದೇಶ ನಿನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನೀಡಿರುವ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಈಡೇರಿಸಬೇಡ” ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

“ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದಾನ ಕೇಳಿ ಬಂದವನಿಗೆ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ನನ್ನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನನಗೆ ಮುಖ್ಯ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ದಾನವನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆಯಲು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ಕಮಂಡಲವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ ಧರಿಸಿ ಕಮಂಡಲದ ನೀರು ಹೊರಬರುವ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನ.

ಇದನ್ನು ಅರಿತ ವಾಮನನು ದರ್ಭೆಯ ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಒಂದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗಾಯವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ವಿವರವು ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನೀರು ಹೊರಬಂದು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಪುಟ್ಟ ವಾಮನನ ವಿಶ್ವರೂಪ: ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಳತೆ!
ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯಿಂದ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ವಾಮನನು ತನ್ನ ಪುಟ್ಟ ರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬೃಹತ್ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಿವ್ಯ ರೂಪವೇ ‘ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ’ ರೂಪ.

ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟಾಗ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನೇ ಆವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟಾಗ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಆವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲೇ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಅಳೆದ ವಾಮನನಿಗೆ ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಲು ಜಾಗವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ!

ಆಗ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, “ನೀನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಅಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಇಡಲಿ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

“ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನ ಬಳಿ ನೀಡಲು ಉಳಿದಿರುವುದು ನನ್ನ ದೇಹವೊಂದೇ. ದಯವಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ನನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಡಿ” ಎಂದು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಬಲಿಯ ವಚನಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಷ್ಣು ಆತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಆತನನ್ನು ಪಾತಾಳಲೋಕದ ಸುತಲಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬಲಿಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಒಲಿದ ವಿಷ್ಣು: ಸುತಲ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ!
ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ಬಲಿಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾನೆ.

ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಸುತಲ ಲೋಕದ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ತಾನೇ ಆತನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸದಾ ಇರುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸಾವರ್ಣಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯು ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ವರವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ವಿಷ್ಣು ಸಂಹರಿಸಿದನು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಆತನ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಸುತಲ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು ಎನ್ನುವುದು ಪುರಾಣದ ಕಥನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸವಾದ ವಿವರಣೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಥೆ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಸಂದೇಶ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು, ದಾನಶೀಲತೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದಿರುವ ನಂಬಿಕೆ!
ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ, ದಾನಶೀಲತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಪ್ರೇಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ದಿನವೇ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಪಾಡ್ಯಮಿಯಂದು ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಜನಪದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಸಗಣಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಮನೆ, ಅಂಗಳ ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವು ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಂದ್ರ ಪೂಜೆಯೂ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ. ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಿಂತ ವಿನಯ, ಸಂಪತ್ತಿಗಿಂತ ದಾನ, ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ವಚನಪಾಲನೆ ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ.

ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಾಮನನಿಗೆ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.